توصیه‌های آموزشی- تربیتی در راه رسیدن به شهروندی دیجیتال

شما اینجا هستید

شهروندی دیجیتال واژه‌ای است كه اخیرا وارد فرهنگ واژگان ما شده و چند سالی است كه در مورد آن مطالبی خوانده یا شنیده‌ایم. بسیاری بر این باورند كه شهروندی دیجیتال صرفا یك واژه لوكس و تجملی است كه این روزها مد شده و مفهوم شفافی ندارد. ولی واقعیت این است كه بار معنایی نهفته در این واژه به نحوی با زندگی ما عجین شده است كه تقریبا بیشتر روابط انسانی را دچار تحولات چشم‌گیری كرده است. شهروندی دیجیتال مجموعه مهارت‌هایی است كه به كمك آن اعضای جامعه می‌توانند خود را به شیوه‌هایی متناسب با فرهنگ شهری خود مدیریت كنند. طبیعی است كه آموزش چنین مهارت‌‌هایی در طول زندگی و از دوران كودكی شكل می گیرد.

چند سالی است كه برخی كشورها آموزش شهروندی دیجیتال را در فهرست برنامه‌های درسی دانش آموزان گنجانیده‌اند. اصول شهروندی جای خود را در بسیاری از بیانیه مأموریت‌‌‌های مدارس باز كرده است. در گذشته، دانش آموزان به مدد آموزه‌‌‌های مدنی یاد می گرفتند كه چه رفتار، اعمال و گفتاری داشته باشند تا به عنوان شهروندانی تاثیر گذار در جامعه شناخته شوند. به كودكان در مدارس گفته می شد که با هم به خوبی بازی کنند، در كارها با هم مشاركت داشته باشند، یكدیگر را به خوبی صدا بزنند. اگر چنین توصیه‌های اخلاقی در مدارس كمرنگ نمی شد، امروز، درصد ارتكاب جرم و تخلف در میان دانش آموزان بدین شكل افزایش پیدا نمی‌كرد.


نویسنده: Andrew Marcinek

مترجم: حمیرا مقدمی، پژوهشگر پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات


اهمیت سلامت و نشاط دیجیتال

سیستم‌های دیجیتالی و شبکه‌‌‌های فضای مجازی، قلمروی ناشناسی را ایجاد كرده‌اند كه همه مردم دنیا در آن فرصتی برای گفتن و شنیده شدن پیدا كرده‌اند. چنین امکان دسترسی به خدمات و اطلاعات آسان و ارزان، پیامد‌‌های مهمی برای سلامت روانی و جسمی مردم به همراه آورده است. این پیامدها تغییرات فرهنگی بزرگی در زمینه برقراری ارتباطات انسانی ایجاد کرده، و ماهیت ارتباطات اجتماعی، چه فیزیکی و چه مجازی را متحول ساخته است.

 استفاده بیش از حد و مداوم مردم بخصوص دانش‌آموزان از انواع فناوری‌های دیجیتال، با تأثیر گذاری بر سبك زندگی، موجب بهم خوردن این تعادل شده است. فراوانی انواع فناوری‌‌های نوین و مدت استفاده کاربران از آنها چالش‌‌های بزرگی را در حوزه سلامت جسمانی ایجاد کرده است. عدم آگاهی از عوارض و معایب استفاده بیش از اندازه از اینترنت و دستگاه‌‌های هوشمند به بروز آسیب‌‌‌های فکری، اجتماعی ـ فرهنگی، اخلاقی و جسمی منجر خواهد شد. مثلاً، نگرانی‌‌‌های بسیاری درخصوص اعتیاد به فناوری اینترنت، مشکلات بینایی و خشکی چشم و کم‌تحرکی، کم‌رنگ شدن یا حتی از بین رفتن رابطه‌‌‌های عاطفی سلامتی جسمی و روحی كودكان و نوجوانان را به مخاطره انداخته است.

بنابراین باید در راستای توسعه آینده‌ای متعادل در حوزه سلامتی و نشاط برای شهروندان به ویژه قشرکودک و نوجوان توجه ویژه صورت گیرد. به همین دلیل یکی از بارزترین ویژگی‌‌های شهروندی سالم و بانشاط در عصر دیجیتال دستیابی به تعادل در زندگی در حالت آفلاین و آنلاین است. در اینجا لازم است به دو مفهوم "نشاط دیجیتال" و "سلامت دیجیتال" و اهمیت آن در زندگی مردم به ویژه قشر كودكان و نوجوانان پرداخته شود.

نشاط دیجیتال مفهوم نسبتا جدیدی است که رابطه ما با جهان مجازی آنلاین و تاثیر آن بر سلامت جسمی و روانی را مورد بررسی قرار می‌دهد. زمانی از نشاط دیجیتال برخوردار خواهیم شد که بتوانیم دركنار فناوری‌هایی كه به طور روزافزون بر تعداد و قدرت‌شان افزوده می‌شود، با سرزندگی و پویایی هر چه بیشتر، درصدد دست یافتن به تعادل و هارمونی درونی بین زندگی در محیط آنلاین و آفلاین باشیم.

سلامت دیجیتال نیز مفهومی است که به هم‌گرایی فناوری اطلاعات و ارتباطات، سلامت، درمان و مراقبت‌‌‌های بهداشتی اشاره دارد. به طور کلی، سلامت و نشاط دیجیتال به آرامش جسمی، روحی و ذهنی در دنیای دیجیتال اشاره دارد. راز زندگی سالم و متعادل در این است که بدانیم چگونه از فرصت‌‌‌های لذت بخش فراوانی كه فناوری فراهم می‌کند بهره‌برداری كرده و با شادابی به زندگی طبیعی در كنار فناوری ادامه دهد.

اما چگونه می‌توان استانداردها و مهارت‌‌هایی را ایجاد كرد که دانش‌آموزان را برای رویارویی با این دنیای مجازی كه گاهی بسیار مخرب و خطرناك است آماده کرد. حقیقت امر این است که اینترنت در‌‌های زیادی را بر روی مردم گشوده و سرعت گسترش اطلاعات و انتقال انواع محتوا به دانش‌آموزان، بسیار فراتر از توانایی آموزشی-تربیتی ما به عنوان والدین و معلمان است. ولی این باعث نمی‌شود كه بگوییم دیگر فرصتی برای آموزش مهارت‌‌های مرتبط با سلامت و نشاط دیجیتال به كودكان و نوجوانان وجود ندارد. یکی از مسائل مهم این است که كودكان قبل از پرتاب‌شدن به فضای آنلاین، در همین دنیای واقعی آموزش‌های لازم را كسب كنند. آنها حق دارند كه از واقعیت‌‌‌های وحشتناك دنیای شبکه‌ای آگاهی پیدا كنند. آنها باید توانایی تشخیص بین شخصیت واقعی در دنیای فیزیکی (آفلاین) و شخصیت نقاب‌زده و جعلی در فضای مجازی (آنلاین) را بدست آورده و به سطحی از آگاهی برسند كه فقط یك شخصیت را برای خود انتخاب كرده و نیازی به پنهان‌سازی هویت اصلی خود نداشته باشند؛ در دنیای دیجیتال هم لازم است به آنها آموزش داده شود چگونه با هم به خوبی بازی کنند، در كارها با هم مشاركت كنند، كسی را اذیت نكنند و ناسزا نگویند، باید یاد بگیرند كه چطور این مهارت‌‌‌های خوب دنیای واقعی (نوع‌‌دوستی، مسئولیت‌‌پذیری و احترام متقابل) را همراه خود به فضای دیجیتال برده و در آنجا از آنها استفاده كنند. كوتاه سخن آنكه، دانش‌آموزان باید درك كنند كه رفتار، گفتار و كردارشان در دو فضای واقعی و مجازی نباید با هم متفاوت باشد.

مهارت‌‌‌های دیجیتال در مقطع ابتدایی

در ادامه چند مهارت پایه‌ای به اولیای مدارس و معلمان مقطع ابتدایی پیشنهاد می‌شود تا به عنوان فعالیت‌های فوق برنامه آموزش داده شود:

برگزاری كلاس‌های نامه‌نگاری: از دانش آموزان بخواهید در كلاس برای یکدیگر نامه بنویسند، سپس در قدم بعدی با دوستان و آشنایان خارج از مدرسه مکاتبه کنند. این كار باعث تقویت مهارت ارتباط نوشتاری آنها در محیط آنلاین می‌شود و می‌توانند پیام خود را به خوبی از طریق پست الکترونیکی، وبلاگ و یا شبکه‌‌های اجتماعی به مخاطبان خود منتقل کنند.

برگزاری کارگاه‌‌های پرورش خلاقیت و اعتماد به نفس: بوم‌های نقاشی بزرگی را در سالن قرار دهید. از دانش‌آموزان بخواهید اثار هنری مثل: نقاشی، شعر، جمله کوتاه و هر چیز دیگری روی بوم‌ها خلق كرده و آن را در معرض ارزیابی‌های همكلاسی‌های خود قرار دهند. سپس، همه كلاس باید تصور كنند كه درحال بازدید از یك موزه هستند و نظرات خود را در باره‌ی هر یك از آثار خلق شده اعلام كنند. این روش تمرین خوبی است تا دانش آموزان قدرت ابراز نظرات و عقاید خود را در مجامع عمومی پیدا كنند. آنها می‌توانند با جسارت بیشتری به طور مستقیم، آشکار و صادقانه احساسات و افکار خود را بدون تضییع حقوق دیگران ابراز كنند. نباید كاری كنیم تا دانش‌آموزان نسبت به فضا‌‌های دیجیتال دید منفی پیدا كنند. آنها باید به این درك برسند كه اگر با آگاهی كامل به این محیط وارد شوند و تعاملات مناسبی داشته باشند، با فرصت‌های بسیار خوبی مواجه خواهند شد.

در مقطع راهنمایی، دانش‌آموزان باید توانایی انجام كارهای زیر را داشته باشند:

  • نام کاربری ایمن برای خود ایجاد كنند.
  • بین اطلاعات شخصی و خصوصی تفاوت قائل شوند.
  • علت وجود لاگین‌ها و كلمات ورود به برخی از سخت‌افزارها، نرم‌افزارها و وب‌سایت‌ها را بدانند.
  • بداند كه دزدیدن اطلاعات و آثار خلق شده دیگران در فضای دیجیتال درست مثل دزدیدن جنس یا هر چیز دیگری، عملی مجرمانه محسوب می‌شود.
  • بتواند به كمك فناوری، نیازهای خود را برآورده سازد.
  • به دیگران نشان دهد که چگونه از ابزار‌‌های فناورانه در راستای یادگیری استفاده می‌كند

با رشد فكری كودكان، باید مهارت‌های دیجیتالی دانش‌آموزان نیز ارتقاء پیدا كند . مثلا در مقطع راهنمایی حتما باید آموزش‌های زیر به آنها ارائه داده شود:

  • جمع‌آوری و تحلیل داده‌های تحقیق بصورت آنلاین و آفلاین
  • نحوه تعامل در فضا‌‌های دیجیتالی و گسترش دامنه فرآیند یادگیری به خارج از محدوده‌‌‌های کلاس مثل؛ پست الکترونیکی، سامانه‌های آموزش مجازی، اتاق‌‌‌های گفتگو، نشست‌‌‌های اینترنتی و ...
  • نحوه جستجو، یافتن و استناد كردن در فضای دیجیتال (توجه به اصول حقوقی مثل كپی‌رایت)
  • تشخیص خوب از بد در فضا‌‌های دیجیتال و آگاهی از عواقب احتمالی رفتار نامناسب در آن، مثل: آگاهی از مزایا و خطرات اشتراک‌گذاری انواع اطلاعات در اینترنت

با گذشت زمان، وقتی دانش‌آموزان به مقطع دبیرستان می‌روند، انتظار می‌رود که مهارت‌‌‌های شهروندی دیجیتال را بروز داده و در این راه نیز ثابت قدم باقی بمانند.

مأموریت اخلاقی

ما به عنوان مربیان و والدین از نظر اخلاقی وظیفه داریم،‌ با نهایت سعی و تلاش خود در راستای آموزش مهارت‌‌‌های سلامت و نشاط دیجیتال، دانش‌آموزان‌مان را یاری كنیم، اما باید بر این نكته هم واقف باشیم، كه احتمال شكست هم در این راه وجود دارد. برای مثال، معلمی به یک کلاس ۳۰ نفره یادآور می‌شود كه هنگام عبور از خیابان هر دو سمت چپ و راست را نگاه كنند، اما معمولا یكی از آن ۳۰ نفر بدون توجه به اخطار، بی‌مهابا به طرف خیابان می‌دود. فضای مجازی همان خیابان پرخطری است كه باید برای عبور از آن با احتیاط فراوان عمل شود. باید به دانش‌آموزان به‌طور عملی، كاربرد‌‌های مثبت فضای مجازی نشان داده شود.

حرف آخر اینکه، فرهنگ‌سازی صحیح در حوزه سلامت و نشاط دیجیتال، این تضمین را می‌کند که دانش‌آموزان نه تنها در مسیر شهروندی دیجیتال به بی‌راهه نمی‌روند، بلکه با عزت نفس بالا، قدرت نقش آفرینی در فرایند تحولات دیجیتالی نیز پیدا خواهند کرد.

منبع

درباره طرح

فضای مجازی برای استفاده در موارد متعددی مفید است هرچند خطرات بالقوه و بالفعلی برای فرزندان در این فضا نيز وجود دارد که لازم است با مشارکت همه ذینفعان تدبیری هوشمندانه اتخاذ شود؛ این مهم نه‌فقط در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای جهان امری مقبول و در حال پیگیری است.

 

ارتباط با ما

  • نشانی: تهران، انتهای خیابان کارگر شمالی، پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، (مرکز تحقیقات مخابرات ایران)
  • تلفن: ۸۴۹۷۷۰۵۰
  • ایمیل: cop(at)itrc(dot)ac(dot)ir